Búp bê Daruma là búp bê may mắn truyền thống của Nhật Bản, hình tròn như quả trứng, không có tay chân, phần đáy nặng nên bị đẩy ngã là tự bật dậy. Người Nhật dùng Daruma như một “lời hứa với bản thân”: đặt mục tiêu thì tô một mắt, làm được thì tô mắt còn lại. Vì gắn với ý chí kiên trì và thành công, Daruma hay được tặng cho người đi thi, người mới khởi nghiệp hay dịp đầu năm.
Bài này tập trung vào kiến thức: Daruma từ đâu ra, mỗi chi tiết có ý nghĩa gì và chọn Daruma thế nào. Phần thực hành tô mắt từng bước, shop viết riêng ở bài cách tô mắt Daruma.
Daruma đỏ truyền thống với nhiều kích cỡ
Contents
Búp bê Daruma là gì?
Tên “Daruma” là cách người Nhật gọi Bồ Đề Đạt Ma (Bodhidharma), vị cao tăng được xem là người khai sáng Thiền tông. Theo truyền thuyết, ngài ngồi thiền quay mặt vào vách đá suốt chín năm, lâu đến mức tay chân teo lại. Hình dáng tròn trịa, không tay chân của búp bê Daruma được cho là gợi lại câu chuyện ấy, còn khuôn mặt râu ria, đôi mắt mở to thể hiện sự tập trung và quyết tâm.
Điều đặc biệt nhất là cấu tạo “lật đật”: đáy Daruma được làm nặng nên dù bị đẩy nghiêng thế nào búp bê cũng tự đứng thẳng lại. Người Nhật gắn hình ảnh này với câu thành ngữ nanakorobi yaoki – “ngã bảy lần, đứng dậy tám lần”, gần giống câu “thất bại là mẹ thành công” của mình.
Bồ Đề Đạt Ma ngồi thiền trong tranh khắc gỗ Nhật Bản
Nguồn gốc búp bê Daruma ở Nhật Bản
Búp bê lật đật đã có ở Nhật từ khá sớm, nhưng Daruma như ngày nay gắn chặt với chùa Shorinzan Darumaji ở thành phố Takasaki, tỉnh Gunma. Theo tư liệu của chùa và các nguồn văn hóa Nhật, vào thời Edo (khoảng giữa thế kỷ 18), một vị sư trụ trì đã làm khuôn gỗ và hướng dẫn nông dân quanh vùng tự làm búp bê bằng giấy bồi để bán thêm vào mùa đông. Phần lớn nông dân ở đây nuôi tằm – nghề rất “trông trời trông đất” – nên búp bê cầu may nhanh chóng được ưa chuộng.
Đến nay, Takasaki vẫn là “thủ phủ Daruma”, làm ra khoảng 80% số Daruma bán trên khắp nước Nhật. Mỗi năm vào ngày 6–7 tháng 1, chùa Shorinzan tổ chức chợ Daruma (Daruma Ichi) rất lớn: người dân mua búp bê mới cho năm mới và mang búp bê cũ về chùa để làm lễ cảm tạ rồi hóa trong lửa.
Daruma truyền thống làm bằng gì?
Daruma Nhật nguyên bản làm bằng giấy bồi: giấy được ép lên khuôn, phơi khô, sơn đỏ rồi vẽ mặt bằng tay, nên mỗi con có nét mặt hơi khác nhau. Daruma bán tại Việt Nam, trong đó có hàng của shop, phần lớn làm bằng gốm sứ tráng men: bền, bóng, dễ lau chùi và hợp khí hậu nồm ẩm hơn giấy bồi.
Ý nghĩa từng chi tiết trên búp bê Daruma
Nhìn kỹ một búp bê Daruma, bạn sẽ thấy hầu như chi tiết nào cũng mang ý cầu chúc:
Đôi mắt trống: mắt để trắng để chủ nhân tự tô khi đặt mục tiêu. Mắt thứ nhất là lời hứa, mắt thứ hai là lời cảm ơn khi đã làm được.
Lông mày và râu: theo cách lý giải phổ biến ở Nhật, lông mày được vẽ như hình chim hạc, râu như mai rùa – hai con vật tượng trưng cho trường thọ.
Đáy nặng, tự đứng dậy: tinh thần không bỏ cuộc, vấp ngã rồi lại đứng lên.
Chữ trước bụng: thường là các chữ Hán như 福 (phúc), 必勝 (tất thắng), 招福 (chiêu phúc), 開運 (khai vận)… mỗi chữ là một mong ước cụ thể.
Màu sắc búp bê Daruma có ý nghĩa gì?
Màu đỏ là màu truyền thống, được cho là bắt nguồn từ màu áo cà sa của các vị sư, đồng thời là màu xua điều xấu, đón may mắn. Ngày nay Daruma có thêm nhiều màu, và người bán thường gán cho mỗi màu một mong ước. Đây là quan niệm hiện đại, không phải quy định cổ, bạn có thể tham khảo như sau:
Màu Daruma
Mong ước thường gắn kèm
Hợp tặng ai
Đỏ
May mắn chung, thành công, xua vận rủi
Ai cũng hợp, nhất là dịp đầu năm
Vàng / vàng kim
Tài lộc, bội thu, làm ăn khấm khá
Người kinh doanh, chủ shop
Trắng
Thuần khiết, khởi đầu mới, hòa hợp
Người mới chuyển việc, mới cưới
Hồng / tím
Tình duyên, các mối quan hệ
Bạn gái, cặp đôi
Xanh dương
Học hành, công danh, sự nghiệp
Học sinh, người đi thi, nhân viên văn phòng
Đen
Bình an, tránh rủi ro
Người hay đi xa, làm việc áp lực
Tục tô mắt búp bê Daruma
Khi mới mua, Daruma truyền thống có hai mắt trắng. Chủ nhân nghĩ ra một mục tiêu cụ thể rồi tô kín mắt trái của búp bê (tức con mắt nằm bên phải khi bạn nhìn đối diện). Búp bê một mắt được đặt ở chỗ dễ thấy để nhắc mình mỗi ngày. Khi mục tiêu hoàn thành, bạn tô nốt mắt còn lại như một lời cảm ơn. Ở Nhật, tục này phổ biến đến mức các chính trị gia thường tô mắt Daruma trong mùa bầu cử, và tô nốt mắt thứ hai khi đắc cử.
Chọn bút gì, viết mục tiêu ở đâu, nếu chưa đạt thì làm gì… shop hướng dẫn chi tiết trong bài cách tô mắt Daruma. Nếu muốn tự tay tô, bạn cần chọn mẫu Daruma để trống tròng mắt như mẫu dưới đây.
Daruma gốm sứ cao khoảng 10cm, hai mắt để trống đúng kiểu truyền thống để bạn tự tô khi đặt mục tiêu. Kích thước vừa góc bàn học, bàn làm việc. Vì là men sứ, bạn nên dùng bút sơn hoặc bút lông dầu màu đen để mực bám, không lem.
Ở Nhật, Daruma thường được xem là biểu tượng may mắn quen thuộc chỉ sau mèo thần tài. Hai vật phẩm hay đứng cạnh nhau nhưng “chuyên môn” khác nhau:
Tiêu chí
Búp bê Daruma
Mèo thần tài Maneki Neko
Mong ước chính
Ý chí, đạt mục tiêu, công danh
Chiêu khách, chiêu tài, buôn bán thuận lợi
Cách dùng
Tô mắt khi đặt mục tiêu và khi hoàn thành
Đặt hướng ra cửa, quầy thu ngân để “vẫy” khách
Hợp với
Học sinh, người đi làm, người khởi nghiệp
Cửa hàng, quán ăn, văn phòng kinh doanh
Thời điểm hay tặng
Đầu năm, mùa thi, trước dự án lớn
Khai trương, tân gia, Tết
Nếu muốn có cả hai ý nghĩa trong một món nhỏ, bạn có thể chọn mẫu kết hợp mèo và Daruma. Còn muốn hiểu thêm về mèo thần tài, bạn xem bài ý nghĩa mèo thần tài Maneki Neko.
Tượng gốm cao khoảng 7,5cm, chú mèo chắp tay ngồi trên thân Daruma đỏ có chữ chiêu phúc và hình cá chép. Nhỏ gọn, giá dễ chịu, hợp làm quà cho đồng nghiệp hoặc đặt cạnh máy tính, vừa cầu tài lộc vừa nhắc mình giữ quyết tâm.
Chọn theo mục đích: muốn tự đặt mục tiêu và tô mắt thì chọn mẫu để trống tròng; chỉ cần vật trang trí may mắn thì mẫu đã vẽ mắt sẵn trông có hồn và tiện hơn.
Chọn theo chỗ đặt: bàn học, bàn làm việc hợp cỡ 7–10cm; kệ phòng khách, quầy lễ tân hợp cỡ 18–23cm cho nổi bật.
Chọn theo chữ và màu: đọc chữ trước bụng (tất thắng, chiêu tài, bình an…) và chọn màu hợp mong ước của người nhận.
Kiểm tra men và đáy: men đều, không rạn; đặt lên mặt phẳng, đẩy nhẹ xem búp bê có đứng vững không.
Daruma gốm sứ màu đỏ, có ba cỡ 10cm, 18cm và 23cm. Trước bụng là chữ “Tất Thắng”, hai bên có câu chúc khai vận phát tài; mắt đã vẽ sẵn nên bày lên là đẹp ngay. Cỡ 18–23cm rất hợp quầy lễ tân, phòng giám đốc hoặc làm quà khai trương.
Năm Daruma mini nhiều màu, mỗi chú một chữ cầu chúc như chiêu tài, chiêu phúc, khai vận, bình an. Hợp bày thành hàng trên bàn làm việc, taplo ô tô hoặc chia nhỏ làm quà cho cả nhóm bạn trước mùa thi.
Mẹo nhỏ: Khi tặng Daruma để trống mắt, hãy để người nhận tự tô. Mục tiêu là của họ, nên khoảnh khắc tô mắt đầu tiên cũng nên là của họ. Bạn có thể viết kèm tấm thiệp gợi ý cách tô.
Câu hỏi thường gặp
Búp bê Daruma có ý nghĩa gì?
Theo quan niệm của người Nhật, búp bê Daruma tượng trưng cho ý chí kiên trì, không bỏ cuộc và may mắn trong việc đạt mục tiêu. Hình dáng lật đật nhắc rằng vấp ngã bao nhiêu lần cũng có thể đứng dậy.
Vì sao búp bê Daruma không có tay chân?
Daruma mô phỏng Bồ Đề Đạt Ma. Truyền thuyết kể ngài ngồi thiền chín năm đến mức tay chân teo đi, nên búp bê được làm tròn, không tay chân, chỉ giữ khuôn mặt tập trung.
Búp bê Daruma đặt ở đâu?
Đặt ở nơi bạn nhìn thấy hằng ngày như bàn học, bàn làm việc, kệ phòng khách, mặt hướng về phía bạn hoặc ra phía trước. Tránh nhà vệ sinh, góc tối hay nơi bám bụi.
Daruma có hợp đặt chung với mèo thần tài không?
Hợp. Ở Nhật hai vật phẩm này thường được bày cạnh nhau: mèo lo chiêu khách, chiêu tài, Daruma lo ý chí và mục tiêu. Bạn chỉ cần sắp xếp gọn, không chồng chéo quá nhiều đồ.
Nguồn tham khảo
Tổng hợp và diễn giải từ: Wikipedia (Daruma doll), Japan Objects, Nippon News (chợ Daruma chùa Shorinzan), Japan Travel (Shorinzan Daruma-ji), Đại sứ quán Nhật Bản tại Singapore (E-Magazine về Daruma).
